FOIS: UN CASTEL, UN LINHATGE

Lo monument mai important de la vila de Fois es lo sieu castèl, visible a granda distància dempuèi fòrça endrechs del nòrd de l’Arièja, per la siá nauta posicion sus una plataforma de ròca calcaria e situat en la confluéncia dels rius Arget e Arièja.

L’ensem arquitectonic actual es format basicament de tres tors, doas cairadas dels sègles XIII e XIV e una redonda del sègle XV, totas amb merlets (dentelhs) e mesuran entre 25 e 35 mètres de nautor e un celh del mur entre tres e quatre mètres. De las tors cairadas, la descobèrta, recep lo nom de “Tor d’Arget” (coma lo riu) e la cobèrta foguèt posteriora perque en actes documentats es nomenada la “Tor Nòva”. De las doas muralhas que dispausèt, la segonda  que protegissiá las tors se conserva plan e es tanben acabada amb merlets e es probablament del sègle XIII, coma las barbacanas. La tor redonda, bastida jol mandat de Gaston III Fèbus de Fois e Bearn, semblava mai una residéncia qu’una tor defensiva, a causa de las “comoditats” (calfatge e una capèla entre autras) e la siá disposicion interiora.

1532530899952

La vila de Fois e lo sieu castèl al fons

Lo territòri foguèt poblat en epòcas preistoricas coma demòstran las trobalhas arqueologicas a las caunas dels environs. Tanben avèm constància de populacion d’origina cèlta, romana e visigota, gaireben totjorn coma fortificacions. Se bastiguèt e mai a la ròca un temple consacrat al dieu cèlta Abèli. Mas l’epòca mai importanta foguèt la medievala.

Del primièr castèl feudal creat (pendent la segonda mitat del sègle X) dispausam de paucas referéncias, mas sembla que se basava dins una unica tor, situada en lo ponch mai naut de la cresta e dins d’una sola muralha. Pendent los sègles medievales posteriors, l’ensem foguèt aumentat amb nòvas edificacions e lo perfeccionament de la defensa. Tot l’ensem foguèt bastit sus edificacions anterioras de caracteristicas militaras.

La primièra mencion del castèl es de l’an 987 e avèm una autra de l’an 1002, en lo testament del comte Rogièr de Comenge, “lo Vièlh”, comte de Carcassona, Coserans e Rasés, ont cedissiá lo castèl a lo sieu filh pichon Bernard I Rogièr, qui venguèt lo primièr comte de Fois dètz ans après e eretèt tanben lo comtat de Coserans e una part del Rasés. L’edificacion se bastiguèt près de l’Abadiá de Sant Volusian, un martir crestian del sègle V de granda devocion a la vila. Aquela abadiá foguèt destruida dins lo sègle XVII pendent las guèrras de religion, mas los abitants de la vila rebastiguèron l’abadiá posteriorament.

S’inicièt alavetz un ostal nòble que se convertiriá en un dels mai importants,  protagonista de divèrses faches istorics al territòri, coma la Crosada contra los Albigeses, e acabariá fusionat amb la monarquia francesa unes sègles après.

1532534290387

Lo castèl de Fois

L’an 1208, Ermessenda de Castellbò es maridèt amb lo comte Rogièr II Bernat de Fois. L’Ostal de Castellbó possedissiá de dreches politics, judiciales e de militars sus Andòrra, en escambi de proteccion pels andorrans. D’aquela manièra, l’Ostal de Foix obtenguèt aqueles dreches sul principat pirenenc (1), partejats amb l’avescat de la Seu d’Urgell.

L’an 1211, Simon de Montfort ataquèt lo comtat en plena primièra estapa de la Crosada contra los Bons Òmes, en veire la dificultat de conquistar Tolosa. Dempuèi lo sieu campament a Pàmies, los crosats ataquèron pontualament la vila de Fois, sens arribar a la conquistar, ni tampauc lo castèl, mas la destruccion patida pels comtats vesins afectèron indirèctament lo comtat de Fois.

Per començar, lo castèl foguèt nomenat coma gatge dempuèi l’an 1214 fins al 1218 e amb lo drech d’usatge per Simon de Montfort en las siás campanhas militaras. Qualques castèls occitans foguèsson gatge per s’assegurar la siá fidelitat a la Crosada contra los Bons Òmes e la persecucion dels “erètges” per la noblesa occitana.

Posteriorament, amb lo tractat de Meaux-Paris de l’an 1229, la noblesa occitana se sometiá mejançant vassalatge a la monarquia francesa e perdiá la siá sobeiranetat practica. Aquel tractat afectèt l’integritat del comtat, que perdèt la siá part orientala e lo meteis castèl foguèt ocupat pel rei de França pendent cinc ans.

Vistas las consequéncias, quand tornèt la revòlta nauament l’an 1242 e s’inicièt una segonda fasa de la Crosada, lo comtat de Fois decidiguèt pas ajudar als revoltats, jol govèrn del comte Rogièr IV. Mas contràriament, a la revòlta de 1272, lo comtat s’opausèt inicialament a una nòva aucupacion reiala, mas las dimensions de l’armada del rei Philippe III obliguèt lo comte de Fois, Rogièr Bernat III, a repensar la siá posicion, malgrat lo reforçament de la defensa de la vila e lo castèl. Mas lo monarca francés utilizèt aquela submission per empresonar al comte a Carcassona e ocupar militarament lo comtat fins l’an 1285.

1532542633501

La Tor Redonda del castèl de Fois

Après d’aqueles trebucs, lo castèl se beneficièt d’una restauracion prigonda pendent la primièra mitat del sègle XIV. Dins aquel sègle destaca la figura del comte Gaston III Fèbus. A causa de la guèrra contra l’Ostal d’Armanhac pel contraròtle del Bearn, Gaston ganhèt la batalha de Launac l’an 1362, empresonèt fòrça membres de las familhas nòblas enemigas dins lo meteis castèl e demandèt de grands rescats, qu’enriquiguèron lo comtat de Fois, e foguèron emplegats per la reconstruccion del castèl. Per los sieus vassalhs, Gaston Fèbus foguèt un grand comte que melhorèt pendent lo sieu mandat la situacion del comtat.

Mas l’aument dels territòris jos la jurisdiccion de l’Ostal de Fois provoquèt que l’ostal comtal comencèsse a abandonar lo castèl e la vila, e partiguèsse per viure abitualament a endrechs e castèls mai plan situats e comòdes coma lo castèl de Masères.

A causa de la siá complicada ubicacion, lo castèl foguèt solament conquistat un unic còp amb batalha e foguèt a causa d’una disputa entre doas brancas del meteis Ostal de Fois l’an 1486 e mercés a unas traïsons dins d’un meteis partit.

Malgrat la pèrda de la siá condicion de castèl comtal, la fortificacion foguèt pas abandonada e s’utilizèt per autras foncions, en evitant aital una despoblacion total que l’auriá enfonsat o destinat a servir de peirièra per las bastissas de la vila. Entre aquelas foncions, foguèt la sedença oficiala dels governadors del País de Fois (qu’èran recebuts amb grandas ceremònias dins lo castèl quand iniciavan lo sieu mandat), lo depaus de l’archiu comtal o coma casèrna. Mas pas s’atenguèt que dintrèsse en un progressiu deteriorament.

L’Ostal de Fois accediguèt al tròn de Navarra l’an 1479 e posteriorament, a fins del sègle XVI,  lo comte Henri venguèt rei de França (Henri IV), en plenas luchas entre catolics e protestants. Aital se realizèt l’absorcion del comtat per la monarquia francesa. Lo castèl venguèt necessari coma fortificacion pendent aquelas luchas religiosas.

A mitats del sègle XVII jol reinatge de Louis XIII de França, lo Cardenal Richelieu comandèt la demolicion de fòrça castèls al territòri amb la desencusa del còst de los manténer e qu’avián perdut lo sieu caractèr estrategic. Mas benlèu tanben perque se poguèsson pas refugiar perseguits dins las totjorn rebèlas tèrras occitanas. Lo castèl de Fois dintrèt en aquela lista, mas jamai pas foguèt desrocat, benlèu per l’esclatament de la Guèrra dels Trenta Ans qu’afrontèt França e Castelha, e autregèt nauament un caractèr estrategic al castèl.

1532673638133

Scèna de la vida de Sant Volusian

Acabat lo conflicte (1659), lo castèl subrevisquèt e pendent lo sègle XVIII comencèt la siá utilizacion coma preson permanenta, jos jurisdiccion del govèrn del Departament de l’Arièja a comptar de la Revolucion Francesa. Mas, e mai que se realizèron d’òbras per adaptar l’ensem a la siá nòva foncion (basicament a “la Tor d ’Arget”), per exemple amb rèishas a las duberturas e pòrtas mai solidas, las condicions de vida dels preses èran lamentables, e lotjava totjorn mai de presoèrs dels possibles segon la capacitat.

La creacion d’una preson mai adaptada a la vila a mitats del sègle XIX, daissèt sens foncions nauament lo castèl, e mai que aguèt d’assages coma la creacion d’un centre per pauras. L’interès pel patrimòni medieval a fins del sègle XIX, atenguèt que lo castèl foguèsse declarat Monument Istoric e s’iniciès una restauracion amb un amic de Viollet-le-Duc (2), Paul Boeswillwald. Lo castèl actual es la resultada d’aquela restauracion, benlèu fòrça desparièr de l’original.

Dempuèi l’an 1930 es la sedença del Musèu Departamental de l’Arièja, que recuèlh objèctes de totes los periòdes istorics, dempuèi la Preistòria en passant per l’Edat Mejana en prigondor.  Son previstas òbras importantas de remodelament del castèl e lo sieu entorn per l’an 2019.

(1) Quand l’Ostal de Foix se jonguèt amb la monarquia francesa, aqueles dreches passèron al rei de França, e quand se proclamèt la Republica, al President.

(2) Viollet-le-Duc foguèt un arquitècte restaurador de fòrça bastissas istoricas a França pendent lo sègle XIX per òrdre del govèrn. Qualques restauracions foguèron criticadas per pas manténer lo dessenh ni las estructuras originales.

Advertisements

One comment

Daissar una responsa

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Cambiar )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Cambiar )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Cambiar )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Cambiar )

Connecting to %s